7+

Сайт Муниципального бюджетного дошкольного образовательного учреждения Детский сад «Хунчугеш» с. Бажын-Алаак Дзун-Хемчикского кожууна Республики Тыва

Утренник

«Шагаавысты байырлаалы»

Сорулгазы: 1. Тыва улустун чаагай чанчылдарынга уругларнын хундуткелин, ынакшылын оттурар;

                      2. Тыва улустун чаагай чанчылдарынга, езулалдарга уругларнын сеткилин оттуруп сайзырадыр;

                    3. Чаагай чанчылдарга болгаш улуг улуска хундулээчел болурунга уругларны кижизидер.

   Б: Амыр-ла бе, уруглар, аалчылар, ада-иелер!

     «Хунчугеш» уруглар садынын улуг болуунде: «Шагаавысты байырлаалы»- деп хоглээшкинин эгелээр-дир бис.

Харлыг кыштын ортук айы тонгелекте

Шагаа келди, амыр мендээ арат-чонум!

Тыва чонум чанчылдары

Тывызыксыг аажок чараш

Шаандан тура чанчыл болган

Шагаа деп бир байырлал бар.

Шагаа дээрге Тыва чоннун

Чаагай сузук чанчылы-дыр

Айнын чаазын, хуннун эртенин

Алгап йорээн байыры-дыр.

Шагнын чаагай эргилдези

Шагаа хуну унуп келди

Чанчыл ындыг, артыш саннын

Чаагай чыдын айдызаннар! (ада иелернин улуу чалбарып артыжаар).

I .Уругларнын кууселдези-биле ыры: «Шагаа, шагаа часты чала».

   Шагаа –Тыва чоннун чаа-чыл болгаш часты уткан байырлалы. Шагаа будууузунде хондур удувас. Тоолдажып, дурген-чугаа, кожамыкка моорейлежип дээш янзы-буру оюннар-даа эгелээр.

II .Шулук: «Сузуглээр мен».

Огбелерим ыдыы Шагаам

Ондур бедик сузуглелдиг

Чанчыл-езу ужурларын

Чангызын-даа кагбас-ла мен.

Эрги чылды удеп тура

Экизин деп айызаар мен

Шагаа хунун уткуп тура

Чаагай кежик сузуглээр мен.

   III. Шагаа хуну чоокшулаан, кыштын чылан ай будуузунде

Чылга кирген амытаннар, чыглып келген чувен иргин.

Ажы-чемин ижип чооглап, канчап чылга киргенин-даа

Катап-катап сагынганнар, эгезинде чылда кирген,

Эрестиивис куске болгай, чылга канчап кирген эвес, шыннап ону дыннаар-дыр че!

   Куске чылы:

Куске боду хензиг-даа бол, кучутенни ажып тиилээш,

Узун чылдар эргилдезин, ужун ынчаар баштай берген.

  Ынчангаш куске дугайында тоолдан ойнаптар бис бе?.

Б: ийи дугаар чылды алган, инекти ам дыннаалынар:

Инек чылы идегелдиг, ижер сут-даа элбек болур

Саржаг ааржы, курут, чокпек, сава-санга долуп келир.

  Узун-узун узун тыныш

Тура душпес узун тыныш

Кашпагайлар кайда силер

Катап база маргыжаалы!

 Ада-иелерге узун тыныш: «Сут»

Б: Бардам, дошкун араатан ан, парны ам дыннаыннар!

Пар чыл дээрге ушку чылдыр, бараанындан улус коргар,

Ынчалза-даа ажылгыры, ырма сынчыг амытан боор.

Б: Тывынгырлар кайда силер, тывызыктап кагжыптаалы: (Ада-иелер болгаш уруглар аразынга тывызыктар):

Дорт булун донгур аас.

Агаардан келир, алдын сарыг удазын

Устууртен келир, узулбес сарыг удазын. (хун херели).

Дилги кежи боргум

Чыышкын ажыр октаптым

Кара ыдым хаалга кадарды

Дугде кижи, дун, хун чок хамнады.

Дендии куштуг

Девиденчиг уннуг

Алза чизе-даа аалынче чанмас.

Курт эвес –ужар

Куш эвес-чалганныг.

Б: Доола талдар аразындан, тоолай бола маннап келди.

Тоолай чылы:

Тодуг-догаа, онер болур, хонук быдаа, хонак тара

Ховартавс аш чут болбас.

  Уругларнын кууселдези-биле ыры «Койгунак».

Б: Удаваанда оон соондан, улу келгеш хонуп алган.

Улу чылы:

Чаа чуулге чараш онге, чаштар ышкаш сонуургак мен,

Чаагай сеткил, кадыкшылды, чаякчызы Улу чыл мен.

  Кожамыкка кончуг-ла бис, кожа тыртып салыр-ла бис. Ада-иелер болгаш уруглар аразынга кожамыктар.

Эжиин ашкан бажынымга

Эзиминде элик-ле мен

Эдеришкен эштеримге

Эргим-не мен, чоргаар-ла мен.

Чернин кырын каастаптар

Чечектернин ону чараш

Четтинчипкеш чыскаалыптар

Алды харлыг чаштар чараш.

Чазын ужуп чанып келир

Чалгынныг куш сайлык чараш

Садиктерде чаржып ойнаан

Чаптанчыглар чаштар чараш!

Б: Чылан чылы:

Ужар чалгын менде чок бол, улу биле торел чыл мен,

Чылдбыртып союуп чоруур, чыргал оштаан амытан мен

Уруглар болгаш ада-ие аразынга улегер-домактар:

Ада тоогузу алдын, ие тоогузу монгун

Улугну хундулээр, уругну азыраар.

Эртем чокта, эртен база дун.

Аът болуру кулунундан, кижи болуру чажындан.

Бодун кижизидер дизе, боданыр херек.

Эки кижээ эш хой, эки аътка ээ хой

Демниг сааскан теве тудуп чиир.

Б: Черле алыс чугурук аът, хемни кешкеш, халдып келген.

Аът чылы:

Арат кижи чуртталгазы, аът чокта утка чок дээр,

Хей аътсоруу, ажыл-ижи, кезээде-ле аът-биле холбашкан боор

Чогаадыкчы кижилерге, чогумчалыг эки чыл бо

Чалгынныг аът мунувутса, сагыш сеткил байып келир.

  Болуктун оолдарынын танцы: «Аъдым».

Б: Оожум шушпен озал болгаш, оон соондан хой бо келген:

Хой дег чаагай сеткилдиг мал, ховар дээрзин боданарам

Хонну биче, чаны кортук, хоокуй мени кээргенерем.

Экииргек-даа, дузааргак-даа, эки-ле мал хой-дур ийин.

Уругларнын ырызы: «Кадарарда хоюм чараш».

Б: оон соондан божуу дурген, дагаажыгаш чедип келген.

Данны баштай уткууру дег, дагаа чылы эрте келир

Тараа арай хирелиг бол, тайбын ууле будунгур чыл.

Уругларнын кууселдизи биле ыры: «Дагааларым».

Б: Чылдар аразында солун чыл-дыр, мечи чыл-дыр, корээлинер

Мечи чыл:

Ажыл-ишке кызымак бол, аажы-чаны турум эвес,

Алдарзырак, былдамыш деп, атка кирген мечи-дир мен.

  Уруглар болгаш ада-ие аразынга маргыш дурген-чугаага:

Ойназа ойназын, оолдар шупту ойназын

Оолдар шупту ойнааштын, ойнаарагын ойнатсын!

Ырлаза ырлазын, Ындыналдыр ырлазын,

 Ындыналдыр ырлааштын, ынак ырын ырлазын!

Б: Ыт чылы чедип келген.

Ыттыг кижи эштиг ышкаш, ынаныштыг дидим чоруур

Эрес, эрги ыттын чылы, эгээртинмес байлакшылдыг.

Уруглар болгаш ада-ие аразынга оюн: «Ужар ушпас».

Торга ужар бе?

Торгу ужар бе7

Хулбус ужар бе7

Кушкул ужар бе?

Часкы ужар бе?

Чамык ужар бе7

Хокпеш ужар бе?

Хортук ужар бе?

Хараачыгай ужар бе7

Хайыракан ужар бе?

Алак-таагы ужар бе7

Айбаангы ужар бе7

Бора-хокпеш ужар бе?

Борбак кулча ужар бе

Кара-баарзык ужар бе?

Кара-саазын ужар бе?

Б: Эргилделиг чылдарывыс, эн-не солгу хаван келди:

Тодуг-догаа, тайбын-чаагай, доруун-на чыл хаван чыл мен

Буян-кежик тарып чоруур, «Буруум-на ол» амытан мен.

Шулук: «Халбынмай» Баяна.

Б: чылан чылы аътаннып тур, алгап йорээп байырлажыыл!

Аът чылы унуп келди, мендилежип чолукшуулу! (ада-иелер биле уруглар чолукшуур).

   Амырлажырынын утказы-даа чылда будун-бурун. Менди-чаагай, тодуг-догаа амыдыралды, кадыкшылды, кежик-буянны бот-боттарынга кузежири-дир.

Чылан чыл-даа оожум союп

Ажыт кирип бар-ла чыдыр

Чыраа, саяк чоруу унуп

Аът чыл-даа чоруп олур

Эжен –сандан салып алгаш

Эптиг-ээлдек уткуп аалы

Торээн чернин кежиин дилеп

Дорт-ле тандаа чалбарыылы!

Тандым кежии элбек болзун

Каан халыын болбазын!

Кат-тоорук, унуш-дужут

Тараа, сиген чаагай унзун!

Аарыг-аржык, дыма-халан

Арлы-берзин, тайлы берзин

Ажы-толувус эки чорзун

Азыраан малы хур кыш ашсын!

Суггур чаъстар ойлуг, дужуп

Суг халап чайлазын!

Аът чылда бомбурзекке

Амыр-тайбын доктаазынам!

    Ыры: «Шайывыс».

Б: Чанчыл ындыг ужур ындыг, чалы салгал ойнап, хоглеп

Аъш-чемден чооглавышаан, Найыр-дойну эгелээли

Аяк-шайдан аартаалынар, аъш-чемден чооглаалынар!.

1 2 3 4